Er zijn mensen die een oude wagen binnenstappen en meteen vragen naar het motorvermogen. Er zijn ook mensen die eerst stilstaan bij het plaatwerk, die met de vlakke hand over een spatbord strijken en zich afvragen hoe zoiets ooit gemaakt is. Die tweede groep heeft gelijk, al zeg ik dat als voormalig monteur misschien wat te snel. Het koetswerk van een vooroorlogse Auto Union vertelt namelijk een verhaal dat u niet in een technisch blad vindt, maar dat u wel kunt lezen als u weet waar u naar kijkt.
De vorm die u ziet, is geen toeval
Als u voor een van onze wagens uit de jaren dertig staat, valt u waarschijnlijk als eerste de gebogen lijn op die van de voorspatborden naar de dorpels loopt. Die lijn is niet bedacht door iemand die het mooi vond. Ze is het resultaat van een productieproces waarbij plaatstaal met de hand over mallen werd gehamerd, waarbij elke slag een kleine beslissing was. De vakman die dat deed, werkte niet met een tekening voor zijn neus maar met zijn ogen en zijn handen.
De reden dat die spatborden zo vol en rond zijn, heeft te maken met de wielen die eronder hangen. Grotere wielen vroegen om meer ruimte, en meer ruimte betekende meer materiaal, en meer materiaal betekende dat de vorm vanzelf naar buiten groeide. Wat u als sierlijk ervaart, was in de eerste plaats functioneel.
Hoe plaatstaal zich gedraagt onder de hamer
Misschien hebt u weleens gezien hoe een tinsmid werkt, of een ketelmaker. Dan weet u dat metaal niet zomaar buigt zonder te protesteren. Plaatstaal dat u dwingt in een ronde vorm, wil ergens anders terugveren of rimpelen. De kunst was om dat te voorkomen door het materiaal gelijkmatig te bewerken, door afwisselend te strekken en te krimpen, termen die wij in de werkplaats dagelijks gebruikten.
Bij het strekken maakt u het materiaal dunner en groter, bij het krimpen perst u het samen zodat het een bolle vorm aanneemt zonder te vouwen. Een ervaren plaatwerker voelde aan de weerstand van het metaal wanneer hij moest wisselen. Dat gevoel leer je niet uit een boek. In onze collectie ziet u wagens waarbij dit handwerk nog volledig aanwezig is, en wagens waarbij al vroege persen werden gebruikt. Als u weet waar u op let, kunt u het verschil zien in de manier waarop het licht over het oppervlak beweegt.
Wat restauratie ons leert over de originele bouw
Wanneer wij hier in het museum een koetswerk restaureren, beginnen we altijd met documenteren wat er is. Niet wat er zou moeten zijn, maar wat er werkelijk is. Dat betekent foto’s, maten, en soms het voorzichtig verwijderen van latere verflagen om te zien wat eronder zit. Die verflagen zijn een archief op zichzelf. U kunt er kleurwisselingen in lezen, reparaties uit vroegere decennia, en soms zelfs de originele fabriekslak die na tachtig jaar nog steeds hecht.
Wat ons bij die restauraties opvalt, is hoe weinig uniformiteit er was in de originele productie. Twee wagens van hetzelfde model, gebouwd in hetzelfde jaar, kunnen kleine maar meetbare verschillen vertonen in de plaatsing van bevestigingspunten of de dikte van het materiaal op bepaalde plekken. Dat is geen slordigheid. Het is het bewijs dat mensen dit werk deden, geen machines, en dat mensen nu eenmaal niet identiek zijn.
De verbinding tussen koetswerk en rijgedrag
Er is iets wat bezoekers zelden verwachten als ik het vertel: het koetswerk van een oude wagen heeft directe invloed op hoe die wagen rijdt. Niet omdat het de motor beïnvloedt, maar omdat de stijfheid van de carrosserie bepaalt hoe krachten worden verdeeld. Een koetswerk dat ergens is doorgerot of slecht gerepareerd, kan een wagen laten rijden alsof de vering niet klopt, terwijl het probleem eigenlijk in de structuur zit.
Bij de wagens in onze collectie die nog rijvaardig zijn, letten wij bij elke inspectie op de verbindingspunten tussen de koetswerkvloer en de rijdende delen. Dat zijn de plekken waar spanning zich ophoopt, waar roest het eerst zijn werk doet en waar een kleine scheur uiteindelijk een groot probleem wordt. U ziet die plekken niet als u door het raam naar binnen kijkt, maar ze zijn er wel, en ze vragen aandacht.
Waarom u de tijd moet nemen als u rondloopt
Ik zeg dit niet om u te vertragen, maar omdat ik weet dat een museum anders werkt dan een tentoonstelling. Bij een tentoonstelling loopt u langs. In een museum kunt u stilstaan. En bij een oud koetswerk is stilstaan het enige wat werkt, want de details die ik u hierboven beschreef zijn niet zichtbaar als u doorloopt.
Kijk eens naar de naad tussen het dak en de zijwand. Kijk hoe die naad is afgewerkt, of hij gesoldeerd is of gevuld, of er een sierlijst overheen is geplaatst en waarom. Kijk naar de hoeken van de raamopeningen, want daar ziet u hoe de plaatwerker zijn materiaal heeft laten samenkomen. En kijk naar de onderkant van de dorpels, als die zichtbaar is, want daar heeft de tand des tijds zijn eerlijkste sporen nagelaten.
Een wagen die tachtig jaar heeft overleefd, heeft dat niet gedaan zonder littekenweefsel. Dat weefsel is geen schande. Het is de reden dat wij hier staan en dat u hier kunt komen kijken.