Als bezoeker staat u misschien even stil bij de buitenkant van een DKW F8 — de gesloten carrosserie, de sobere grille, de manier waarop de spatborden nog enigszins los van de romp lijken te staan, als een overjas die net iets te groot is. Maar de echte constructie begint pas als u de motorkap optilt. Dan ziet u een geheel van gietijzeren en aluminium onderdelen dat, als u weet waar u naar kijkt, een heel verhaal vertelt over hoe ingenieurs in de jaren dertig dachten over warmtebeheer.
Waarom koeling bij een tweetaktmotor anders werkt
De DKW F8 gebruikt een tweetaktmotor, en dat is het eerste wat u moet weten om de rest te begrijpen. Bij een viertaktmotor heeft u aparte inlaat- en uitlaatslagen, een oliesysteem dat de zuiger smeert, en een koelsysteem dat min of meer onafhankelijk van de verbranding functioneert. Bij een tweetaktmotor gebeurt de smering anders — de olie zit bij de benzine gemengd — en de verbrandingscyclus volgt elkaar sneller op. Dat betekent dat de warmteontwikkeling per tijdseenheid hoger is in verhouding tot het motorvolume, en dat het koelsysteem dus zorgvuldiger ontworpen moet zijn dan u op het eerste gezicht zou vermoeden bij zo’n kleine motor.
De F8 heeft een watergekoelde motor, wat voor een kleine volksauto in die periode al een keuze was die uitleg behoeft. Luchtkoeling was goedkoper en eenvoudiger, maar DKW koos bewust voor water, omdat de warmteverdeling daarmee gelijkmatiger was. Een tweetaktmotor die aan één kant te heet wordt, trekt zuigers scheef, en dat is het einde van de levensduur. Door water als medium te gebruiken, kon men de warmte beter spreiden over het gehele cilinderblok.
Het cilinderblok en de koelmantel
Als u naar het cilinderblok kijkt — en ik raad u aan dat rustig te doen, want er is veel te zien — dan valt u misschien op dat er aan de buitenzijde een soort dubbele wand zit. Die ruimte tussen de binnenwand van de cilinder en de buitenwand van het blok is de koelmantel, ook wel waterhemd of waterjas genoemd. Door die smalle ruimte stroomt het koelwater, en het is de taak van dat water om de warmte van de verbrandingskamer weg te voeren naar de radiateur voorin het voertuig.
De koelmantel is niet overal even breed. Rondom de verbrandingskamer, het bovenste deel van de cilinder waar de temperaturen het hoogst zijn, is de mantel smaller gehouden dan lager in het blok. Dat klinkt misschien tegenstrijdig, maar het heeft een reden: een smallere doorgang zorgt voor een hogere stroomsnelheid van het water op precies de plek waar de meeste warmte vrijkomt. Hoe sneller het water stroomt, hoe meer warmte het per seconde kan opnemen. De ingenieurs hebben dus bewust de geometrie van de mantel gebruikt om de thermodynamica te sturen, zonder dat er een pomp met variabele snelheid aan te pas hoefde te komen.
De waterpomp en haar aandrijving
De waterpomp zit aan de voorzijde van de motor, en als u goed kijkt, ziet u dat hij aangedreven wordt door dezelfde V-snaar die ook de dynamo aandrijft. Dat is een keuze die u in veel auto’s uit die periode terugvindt, maar bij de DKW is de plaatsing en de grootte van de pomp afgestemd op de specifieke eisen van de tweetaktmotor. De pomp is klein, maar dat is hij met opzet: een te grote pomp zou het water te snel rondpompen, waardoor het te weinig tijd heeft om warmte op te nemen in de koelmantel en te weinig tijd om warmte af te geven in de radiateur.
De pompbehuizing is van aluminium gegoten, en dat is een detail dat wij in de werkplaats altijd even noemen als we een motor reviseren, omdat aluminium in combinatie met gietijzer — het cilinderblok is van gietijzer — vraagt om voorzichtigheid bij het aandraaien van de aansluitingen. Aluminium is zachter, en als u een verbinding te hard aantrekt, beschadigt u de schroefdraad. Dat zijn de dingen die u niet ziet op een tekening, maar die u leert door er één te hebben opengedraaid.
De radiateur: meer dan een rooster
Voorin de auto, achter de grille, hangt de radiateur. Als u hem van dichtbij bekijkt — en in onze collectie kunt u dat doen bij de gerestaureerde exemplaren die wij met open motorkap presenteren — ziet u een fijnmazig patroon van kleine buisjes en lamellen. De buisjes voeren het warme water van boven naar beneden, en de lamellen zijn dun uitgeslagen metaalplaatjes die de warmte vanuit het water opnemen en afgeven aan de lucht die er doorheen stroomt tijdens het rijden.
De radiateur van de F8 is niet bijzonder groot, en dat past bij de filosofie van de auto als geheel: zuinig in materiaalgebruik, compact van opzet, maar doordacht in de verhoudingen. De verhouding tussen het radiateuroppervlak en het motorvermogen was door de constructeurs zorgvuldig berekend, en u kunt dat terugzien in de rijprestaties van de auto: bij normaal gebruik overkookte een goed onderhouden F8 niet snel. Pas bij langdurig rijden op de hoogste versnelling, bergopwaarts, of in de zomer bij stilstaand verkeer, kon de temperatuur oplopen.
Aan de bovenkant van de radiateur zit de vulopening, afgesloten met een dop die ook als drukventiel functioneert. Zodra de druk in het koelsysteem een bepaalde waarde overschrijdt — en dat gebeurt omdat water bij verhitting uitzet — opent de dop even, laat wat druk ontsnappen, en sluit weer. Dat is een eenvoudig maar betrouwbaar systeem, en het is een van de redenen waarom wij bij restauraties altijd de staat van die dop controleren, want een versleten dop die niet goed afsluit, geeft een koelsysteem dat nooit op de juiste druk komt.
De thermostaat en waarom die zo belangrijk is
Tussen de motor en de radiateur zit een thermostaat, en dat is een onderdeel dat bezoekers vaak onderschatten. De thermostaat is een klein kleppenmechanisme dat zich opent en sluit op basis van de watertemperatuur. Zolang de motor koud is, houdt de thermostaat het water in de motor zelf, zodat de motor sneller op bedrijfstemperatuur komt. Pas als het water warm genoeg is, opent de thermostaat en begint de circulatie door de radiateur.
Bij de DKW F8 is de thermostaat een zogenaamd balgthermostaatelement, waarbij een metalen balg gevuld met een vloeistof die bij een bepaalde temperatuur sterk uitzet, de klep mechanisch openduwt. Het is een elegant principe: geen elektronica, geen sensor, geen actuator — alleen thermodynamica die direct een mechanische beweging veroorzaakt. Als u zo’n thermostaat in uw hand houdt en hem in warm water houdt, ziet u hem opengaan. Dat is het soort demonstratie dat wij soms doen in de werkplaats als er een groep geïnteresseerde bezoekers is.
Een defecte thermostaat die vast blijft staan in gesloten stand, zorgt voor overkoken. Een thermostaat die vast staat in open stand, zorgt voor een motor die nooit warm genoeg wordt, wat bij een tweetaktmotor leidt tot onvolledige verbranding en meer slijtage. Het is dus een onderdeel dat u niet kunt verwaarlozen, ook al is het niet groter dan uw vuist.
Wat wij tegenkomen bij restauraties
Als wij in de werkplaats een F8 motor reviseren, is het koelsysteem een van de eerste onderdelen die wij volledig doorlopen. De koelmantel in het cilinderblok raakt in de loop der jaren verstopt met kalk en corrosieproducten, zeker als de auto jarenlang heeft gestaan met leidingwater in het systeem in plaats van koelvloeistof met antivriesmiddel. Dat antivriesmiddel bevat ook corrosieremmers, en zonder die remmers tast het water het aluminium van de pompbehuizing en de thermostaat langzaam aan.
Wij spoelen de koelmantel dan uit met een zuur spoelmiddel, controleren daarna de wanddikte van het blok met een eenvoudige probe, en kijken of er scheurtjes zijn ontstaan door bevriezing. Een bevroren koelmantel is een van de meest voorkomende oorzaken van motorschade bij auto’s die buiten hebben gestaan: water zet uit bij het vriezen, en het blok kan dat niet opvangen. Als u een barst in het blok aantreft, is er weinig anders te doen dan een vervangend blok zoeken, en bij een auto van deze leeftijd is dat een geduldige zoektocht.
De radiateur reinigen wij van buitenaf met perslucht — altijd voorzichtig, want de lamellen zijn dun en buigen snel — en controleren wij op lekkage door hem onder lichte druk te zetten terwijl hij ondergedompeld is in water. Bellen die opstijgen, wijzen de weg naar de beschadigde plek. Het is een methode die al decennia wordt gebruikt, en die nog altijd betrouwbaarder is dan elk elektronisch lekdetectieapparaat dat wij hebben geprobeerd.
Wat u meeneemt als u verder loopt
Als u straks verder loopt door de museumzaal en naar de volgende auto kijkt, heeft u nu misschien een ander oog voor wat er onder die motorkap zit. Een koelsysteem is geen bijzaak — het is de reden dat een verbrandingsmotor überhaupt kan functioneren zonder zichzelf te vernietigen. Bij de DKW F8 is dat systeem compact, doordacht en gebaseerd op principes die nog altijd geldig zijn, ook al zijn de materialen en de productiemethoden sindsdien veranderd.
Wat ik mooi vind aan dit soort techniek — en ik zeg dat als iemand die er zijn werkzame leven mee heeft doorgebracht — is dat u het kunt begrijpen zonder formules of tabellen. U hoeft alleen maar te kijken naar de vorm van de onderdelen, na te denken over wat er doorheen stroomt en waarom, en dan valt het patroon vanzelf op zijn plaats. Dat is precies wat wij proberen over te brengen in dit museum: niet alleen de auto’s tonen, maar laten zien hoe ze denken.